رضا

گروه سياسي : سلسله مقالات تكنيكهاي عمليات رواني كه در بيش از دهها شماره در همين صفحه به چاپ رسيد، بخشي از

تكنيكهاي عمليات رواني است كه به مدد گسترش علوم ارتباطات همواره بر پيچيدگي و تعداد آنها افزوده مي شود.
چنين وضعيتي شناخت اين گونه تكنيكها و مقابله با آنها را ضرورتي دوچندان بخشيده است.
با اين وجود، ممكن است اين تصور به ذهن متبادر شود كه مقابله با تكنيكهاي نظامهاي رسانه اي نيازمند امكانات و تجهيزات رسانه اي قوي و برنامه ريزي كارآمدي است، اما پرسش اساسي اين است كه آيا كشورهايي كه توانايي رسانه اي آنها به اندازه كشور كارگزار نيست محكوم به شكست حتمي در عمليات رواني فراملي هستند؟
پاسخ به اين پرسش منفي است مشروط بر اينكه كشور مقصد به صورت آگاهانه و فعال در اين فرآيند وارد شود و به مقابله بپردازد؛ چه اينكه براي پيشگيري از كاربرد استعماري روشهاي عمليات رواني بر نفوذ و تهاجم به عنوان بهترين دفاع در برابر اين گونه دستكاري ها توصيه مي شود. هم اكنون سياستمداران، كارشناسان ارتباطات و مسائل اجتماعي معتقدند، همان طور كه ذائقه هاي غذايي انسانها پيوسته در حال تغيير و تحول است، ذائقه سياسي نيز در هر عصري تغيير مي كند، بنابراين بايد در برخورد با آن ملاحظات لازم را مدنظر داشت.در اين ميان، نبايد فراموش كرد، تمسك جستن به دين مبين اسلام و زدودن غبارهاي افراط و تفريط از چهره نوراني آن، مي تواند از مهمترين راهكارهاي مصون سازي در مقابل عمليات رواني دشمن باشد.
با بررسي آيات و احاديث درمي يابيم كه دين اسلام بي ترديد پاسخگوي تمام نيازهاي بشر است، حتي نيازهاي عصر حاضر كه به عصر اطلاعات و ارتباطات شهرت دارد.

*مقابله با فريب
دو آيه شريفه سوره بقره به بحث اهميت عمليات رواني اشاره دارد و راه مقابله با آن را نيز ارائه مي دهد. آنجا كه ممكن است دشمن به لطايف الحيلي نزديك شود و قصد اغفال و فريب و يا هر نيت سوء ديگري را داشته باشد، قرآن يادآور مي شود كه مبادا فريب بخوريد و اغفال شويد. در سوره مباركه الحجرات، نيز مي فرمايد:
«اي مسلمانان! اگر شخص ناصالحي خبري را به اطلاع شما رساند، به راحتي آن را نپذيريد، در خصوص آن تحقيق كنيد5».
در سوره ديگري نيز تأكيد دارد كه حتي ممكن است دشمن خبر راست و درستي را نيز به شما برساند، اما در وراي آن هدفي باطل داشته باشد. باز هم شما(مسلمانان) بايد مواظب چنين حركتهايي باشيد. اين تصريح را در سوره مباركه المنافقون در خطاب به حضرت رسول(ص) دارد كه مي فرمايد:
«اي رسول خدا! اگر منافقان آمدند و گفتند، شهادت مي دهيم كه تو رسول خدا هستي، خداوند آگاه است كه تو رسول خدايي و او شهادت مي دهد كه آنها در گفته خود صادق نيستند. اينها ايمان خود را سپر قرار داده اند...».
با تأكيدات فراواني كه در قرآن تصريح شده است، درمي يابيم كه بايد پيوسته مواظف اغفال و فريب از سوي حريف باشيم. اميرالمؤمنين علي(ع) نيز در نهج البلاغه تأكيد مي كند كه بايد مواظب سخنان دشمن باشيم كه ممكن است با حرف حق نسبت به فريب ما اقدام كند. براي نمونه در خطبه اي خطاب به خوارج مي فرمايد:
«... آري، حرف حقي است كه اراده باطل از آن مي شود، درست است كه حكم نيست جز از آن خدا، ولي ...».

*ارزيابي منبع پيام
خداوند در سوره اسراء در آياتي مي فرمايد: «به آنچه علم نداري عمل مكن، چرا كه گوش و چشم و قلب، همه مورد سوال و مؤاخذه قرار مي گيرند». و صريح تر از همه، آيه نباء است كه همواره در طول تاريخ، مورد استناد علماي اسلام، از مفسر و فقيه اصولي، بوده است. اين آيه درباره «وليد بن عقبه» نازل شده و داستان آن ميان اهل سنت و شيعه تقريباً اجماعي است.
شيخ طوسي(ره) در «تبيان» اين مطلب را به نقل از ابن عباس، مجاهد، يزيد بن رومان، قتاده و ابن ابي ليلا آورده است و مرحوم علامه طباطبايي در تفسير «الميزان» به نقل از ابن عبدالبر در كتاب «الاستيعاب» چنين مي گويد: «تا آنجا كه من مي دانم، در ميان كساني كه به تأويل قرآن عالمند، اختلافي وجود ندارد».
مسأله از اين قرار بوده است كه حارث بن ضرار الخزاعي اسلام آورد و از طرف پيامبر اكرم(ص) مأمور جمع آوري زكات تازه مسلمان قومش شد. پيامبر(ص)، وليد بن عقبه را به سوي آنها فرستاد، البته به خاطر پيش آمدن مشكلاتي با كمي تأخير. حارث كه فكر مي كرد رسول ا... از دست او ناراحت است، جهت روشن شدن حال، به سوي مدينه به راه افتاد. از آن طرف، وليد كه به سمت آنان مي رفت، با مشاهده حارث، گمان كرد كه قصد جان وي را دارند. در دم بازگشت و به رسول ا...(ص) گفت كه آنها قصد جان مرا داشتند و از دادن زكات امتناع كردند. رسول ا...(ص) دستور تجهيز سپاه را دادند. در بين راه به حارث برخوردند و ماجرا روشن شد و آيه نازل شد: «اي اهل ايمان! اگر فاسقي براي شما خبر آورد، تحقيق كنيد تا مبادا از روي جهل ضرري به كساني برسانيد و بر اين عمل خود پشيمان شويد».

*پرهيز از انتشار اخبار غيرمستند
دستور صريح قرآن بر پرهيز از پذيرش خبر فاسق كه دست كم فسق خبري را شامل مي شود و بيشتر علماي اسلام اين مقدار را از آيه شريفه استنباط كرده اند، بي نياز از هر گونه توضيح و بيان اضافي است. در سنت نبوي(ص) نيز اين مسأله مورد توجه است.
از رسول اكرم(ص) روايت است كه فرمودند: «اگر انسان هر چه را كه شنيد نقل كند، همين مقدار موجب دروغگويي او مي شود».
يعني اگر شنيده هاي خود را بدون تحقيق از صحت و سقم آن به عنوان امر واقع بيان كند، هر چند به گوينده اصلي استناد ندهد، همين امر موجب مي شود كه در رديف دروغگويان قرار گيرد، زيرا سخني را كه از درستي اش مطمئن نيست، به عنوان امر درست اظهار مي دارد و اين خودش دروغ است؛ حال بماند اين كه ممكن است اصلاً آن سخن كذب محض هم باشد.
امير المؤمنين علي(ع) نيز در نامه اي به حارث همداني، همين مطلب را به صراحت گوشزد مي كنند: «هر چه را كه شنيدي براي ديگران بازگو مكن؛ چرا كه همين براي دروغگو شدن تو كافي است».
همچنين از آن حضرت نقل است كه: «خبر را از هر كه شنيدي، به هنگام باز گفتنش به هم او نسبتش بده تا اين كه راست و دروغش از آن خودش باشد».

*صبر و استقامت
خداوند در آيه 120 آيه آل عمران مي فرمايد: «اگر صبر و تقوي پيشه كنيد، طرحها، توطئه ها و ترفندهاي آنها كوچكترين ضرري به شما نمي رساند.» منظور از صبر، پايداري و مقاومت در مقابل انگيزه هاي انتقام جويانه نفساني، پرهيز از دستپاچگي و رفتارهاي شتابزده و از دست دادن اميد و انگيزه و منظور از «تقوي»، تسلط بر احساسات و نگرشها و جلوگيري از جوش و خروش تعصب آميز و عكس العملهاي جاهلانه خشونت بار است.
خداوند در سوره بقره آيه 249 در مورد اهميت صبر و استقامت در مواجهه با مشكلات مي فرمايند: «كم من فئه قليله غلبت فئه كثيره باذن ا...».
با تأمل در مفهوم اين آيه در مي يابيم كه تعداد نيروها و تجهيزات تعيين كننده پيروز جنگ نيست؛ چه بسا در تاريخ بشري و جنگ حق عليه باطل، نمونه هاي آشكاري را مي توان بيان كرد كه گروهي اندك، اما مؤمن و بااستقامت، با ياري خدا بر گروهي بزرگ از ظالمان و ستمگران غلبه يافته اند. شأن نزول اين آيه كريمه در ماجراي جنگ طالوت عليه جالوت است. ياران اندك طالوت كه حضرت داوود(ع) نيز در ميان آنان بود، توانستند لشكر انبوه جالوت را شكست داده و به هزيمت وادارند.
چند هزار سال بعد، بار ديگر اين آيه شريفه مصداق ديگري يافت. اين بار در سرزمين لبنان، گروه اندكي از مؤمنان صبور و دلاور توانستند ارتشي قدرتمند و افسانه اي را به شكستي مفتضحانه وادارند. اما از عجايب تاريخ اين است كه اين بار افرادي كه خود را منتسب به حضرت داوود(ع) مي دانند، در صف باطل قرار گرفته و از گروهي كوچك كه منتسب به پيامبر اسلام(ص) هستند، شكستي تاريخي و فراموش نشدني متحمل شدند.

*توكل به خداوند
مهمترين نكته براي در امان ماندن از تيرهاي مسموم عمليات رواني، توكل به خداوند متعال است. در اين راه پر فراز و نشيب، تلاش و كوشش در راستاي گسترش و تعميق آگاهيها و اطلاعات و علوم مفيد، ما را بيمه مي كند. كسب شناخت از محيط اطراف و مرد زمانه بودن و نهراسيدن از مشكلات و ايمان و ايقان به هدف از مهمترين نكاتي است كه در اين طريق صعب ما را ياري مي كند. بايد مرد خدا بود و جز او را ضعيف شمرد كه خدا بزرگ تر از آن است كه حتي در وصف ما هم آيد و ديگران همه مخلوقات و مملوكات اويند و او صاحب اختيار همه چيز و همه كس است.

*مقابله با ترس
بي ترديد، ترس و وحشت، يكي از سلاحهايي است كه ابرقدرتها، به ويژه آمريكا در راستاي عمليات رواني خويش مي خواهند با تمسك به آن، عزم و اراده ملتها و حكومتها را در هم بشكنند. اما مي توان اين عامل را با ايمان و اعتقاد راسخ به خالق هستي، رهبري مناسب، روحيه خوب يگاني و آمادگي و كيفيت بالاي تجهيزات، كنترل كرد.
قرآن كريم در توصيف مجاهدان راستين مي فرمايد: «آنان كه گفتند محققاً پروردگار ما خداي يكتاست و بر اين ايمان پايدار ماندند، فرشتگان بر آنان نازل شوند(و مژده دهند) كه نترسيد و اندوهگين نشويد و بشارت دهند ايشان را به بهشتي كه وعده داده مي شدند».
امام خميني(ره) مي فرمايد: «ترس و هراس را از خود دور كنيد... پيشوايان بزرگوار ما، حوادثي چون روز عاشورا و شب يازدهم محرم را پشت سر گذاشته اند و در راه دين خدا، يك چنان مصائبي را تحمل كرده اند».
نكته قابل توجه اين كه قرآن زماني نازل شد كه پيامبر(ص) داراي كمترين قدرت بود. اما هر جا قرآن از دشمن صحبت كرده، از ضعف وي صحبت كرده و نه از قدرت او. اما گاه در رسانه هاي داخلي بر عكس عمل مي شود؛ هر گاه از دشمن صحبت مي شود، از قدرت اوست، به گونه اي كه در صدد مقهور نمودن مردم هستند.

*تقويت ثبات قدم
ايمان و اعتقاد قلبي نه تنها انسانها را از ترس و وحشت دور مي كند و تهديد و ارعاب افكار، علايق،  تصميمات و اقدامات آنان را خدشه دار نمي سازد، بلكه بر ثبات انديشه و ايمان ايشان افزوده و در راه تحقق اهداف ثابت قدم ترشان مي كند.
قرآن كريم در اين خصوص مي فرمايد : «آن مؤمناني كه چون مردمي(منافق مثل نعيم بن مسعود اشجعي) به آنها گفتند لشكر بسياري -كه تمام مشركان و پيروان ابوسفيان باشند- عليه شما مؤمنان فراهم شده اند، از آنان در انديشه و برحذر باشيد- اين تبليغات و مكر دشمن به جاي ترس- بر ايمانشان افزود و گفتند، در مقابل دشمنان، تنها خدا ما را كفايت مي كند و نيكو ياوري است».
سراسر تاريخ اسلام نشانگر اين نكته است كه اعتقادات عميق و ريشه دار و ايمان دروني افراد به عنوان سلاحي كارآمد و مؤثر، در مسلمانان ايجاد پايداري كرده و توطئه ها و تلاشهاي دشمن را عقيم گذاشته است.
حضرت امام خميني(ره) از همان ابتداي نهضت ، بر اين اصل تأكيد فراوان داشته و بارها به اين نكنه مهم اشاره مي كردند : «تا مادامي كه ايمان در دل شما هست، انقلاب اسلامي شكست نخواهد خورد».
رهبر معظم انقلاب حضرت آيةا... خامنه اي درباره تلاش دشمنان انقلاب براي تزلزل ايمان مردم مي فرمايد: «دشمنان ما از طريق افراد نفوذي براي خواص و راديو براي عوام، براي آينده زمينه سازي مي كنند و ميلياردها دلار به وسيله استكبار جهاني صرف مي شود تا به وسيله رسانه ها،  ايمان مردم را متزلزل كنند.»
از اين رو،  دشمن براي درهم شكستن پايداري دروني افراد و سست كردن آنان، عادات،  آداب و رسوم، باورها و اعتقادات دروني مردم را مورد هدف قرار مي دهد و مي كوشد با سست و ناپايدار كردن اين عوامل دروني،  زمينه نفوذ و تأثير در افكار و همچنين زمينه شكست نظامي را فراهم آورد.
ارتش آزادي بخش ويتنام جنوبي در بيستم دسامبر 1966م، نتيجه فشار رواني دشمن را بر روي افرادي كه داراي اعتقاد و ايمان ضعيف تر هستند، اين گونه تشريح مي كند : فشار عمليات نظامي روزافزون دشمن و برنامه هاي «شيوهوي» روي هم رفته به تضعيف روحيه برخي از افرادي منجر شده كه از نظر مكتبي عقب مانده هستند.
همان گونه كه در سند فوق ملاحظه شد ، افرادي كه داراي ايمان و اعتقاد سست تري هستند و با شك و ترديد به اهداف نظامي خود مي نگرند، از قدرت پايداري و مقاومت كمتري در مقابل هجوم رواني دشمن برخوردارند. اين گونه افراد طعمه هاي مناسبي براي متخصصان و مجريان عمليات رواني و تبليغات هستند.
نتيجه  اين كه، دشمن پيوسته به فكر توطئه است و هر روز به بهانه اي با عمليات رواني، با ما در نبرد است. يك روز «حقوق بشر» را بهانه قرار مي دهد، روزي ديگر حمايت از گروههاي به اصطلاح خودش «تروريستي»، و در فرداي آن بهانه هاي ديگري مانند آزادي بيان و نبود دموكراسي، آزادي مطبوعات، انرژي هسته اي و...
ما با پيروي از قرآن كريم كه مي فرمايد: «هر كس به شما تعدي كرد با او مقابله به مثل كنيد...»، بايد توان خود را به سطحي برسانيم كه از همان نوع عمليات رواني كه دشمن به كار مي برد عليه خودش استفاده كنيم. بايد تلاش كرد و تمام ملزومات آن را فراهم كرد، زيرا خداوند خود فرموده است:
«واعدوا لهم ماستطعتم من قوه5»(براي مقابله با دشمن تا آنجا كه مي توانيد توان و قدرت فراهم سازيد...).
امروزه براي افزايش بازدارندگي و توان مقابله با دشمن نبايد صرفاً به مجهز شدن به تسليحات دفاعي بسنده كرد؛ چه اين كه تقويت روحيه و تعميق بينش و بصيرت افراد جامعه از اولويت بيشتري برخوردار است.